تاباندن نور بر تاريكخانه وب | سید غلامرضا فلسفي

تاریخ انتشارخبر :شنبه 1 دی 1397
تاباندن نور بر تاريكخانه وب |   سید غلامرضا فلسفي

                                                                                                                                                                         سید غلامرضا فلسفي

كارشناس ارشد علوم ارتباطات و پژوهشگر ارتباطي

افزايش جرم و جنايت در بسياري از كشورها به‌ویژه تكرار اعمال خشونت‌بار طي ماه‌های اخير در آمريكا موجب شد یک‌بار ديگر و البته چون هميشه انگشت اتهام به‌سوی رسانه به‌ویژه اينترنت نشانه رود؛ با اين تفاوت كه در ايام متأخر بخشي كثير از افكار عمومي كه همواره نگران گردش اطلاعات و ارتباطات و نشر و بازنشر محتوا در فضاي برخط بودند، اين بار بیش‌ازپیش پيرامون «وب تاريك[1]» صحبت ‌مي‌کنند. علی‌رغم این‌که شايد اين واژه خاطراتي دژم و هولناكِ برگرفته از تجارب زيسته را به ذهن متبادر كند؛ بايد تصريح كرد كه وب تاريك اصطلاحي به‌طور صرف فنی است كه از آن برای توصیف برخی بخش‌های کمتر شناخته‌شده اینترنت استفاده می‌شود.

همان‌طور که در کتاب «ساختن وب تاريك: مشروعيت Freenet، Tor و I2P»[2] به‌تفصیل بیان‌شده، ارائه و دريافت خدمات برخط در فضايي که امروزه از آنان با عنوان وب تاريك ياد می‌شود؛ از آغازين روزهای پيدايش اینترنت وجود داشته و طي سال‌های متأخر تنها تکامل و افزایش‌یافته است اما به سبب وجود برخي وجوه مميزهِ فنّاورانه هیچ‌گاه افكار عمومي، سیاست‌گذاران و رسانه‌ها درکي صحيح از آن نداشته‌اند. درنتیجه باور قالب نسبت به وب تاريك مکانی مخوف در اينترنت است که به‌طور صرف مجرمان در آن به اعمالي چون پول‌شویی ‌می‌پردازند. گروهي ديگر نيز بر اين باورند ‌که وب تاريك بخشي ويژه از اینترنت است كه شرکت‌های معظم ارتباطي چون Google نيز ياراي ورود به آن را ندارند. این دو باور درعین‌حال كه نادرست‌اند ليكن امر واقع پيرامون تاريكخانه وب بسيار فراتر از اين سنخ گمان‌هاست.

 

وب تاريك، مأمنی براي اختفا و محرمانگي

به‌طور خلاصه، تارنماهايي كه در وب تاريك وجود دارند مانند هر تارنمايي دیگر حاوی اطلاعاتی هستند که صاحبان آن می‌خواهند به‌واسطه اين امكان آن اطلاعات را به مخاطبان ارائه دهند. اين تارنما‌ها با فنّاوری و معيار‌های مرسوم طراحي و ساخت تارنما مانند برنامه‌های میزبانی، HTML و جاوا اسکریپت ساخته‌شده؛ با مرورگرهايي مانند فایرفاکس و کروم هم می‌توان از آنان بازديد کرد. تنها تفاوت بين تارنماهاي حاضر در وب تاريك با تارنماهاي حاضر در فضاي معمول وب این است که وب تاريك فقط به‌واسطه نرم‌افزارهای خاص مسیریابی شبکه‌ای که به‌منظور ناشناس ماندن توأمان بازدیدکننده و مالك این تارنما‌ها طراحی‌شده‌اند، قابل‌دسترسی و بهره‌مندی است.

نشاني تارنما‌های موجود در وب‌ تاريك به پسوندهاي معمول دامنه‌های اينترنتي مانند ".com" يا ".org" ختم نمی‌شوند؛ بلكه اغلب تركيبي مطول از حروف و عددند كه با ".onion" یا[3]".i2p" پايان می‌یابند. این تركيب، نشاني جهت شناسانده شدن اين تارنماها در فضاي وب تاريك به نرم‌افزارهایی مانند[4]Freenet،I2P[5] یا Tor[6] است تا اين نرم‌افزارهای ويژه مسیریابی شبکه‌ای به اختفا هویت کاربر و میزبان چنين تارنماهايي مبادرت ورزند.

 

نرم‌افزارهای مسیریاب شبکه‌ای، صيانت كننده كاربر و ميزبان

برنامه‌نویسی جهت توليد نرم‌افزارهای ويژه مسیریابی شبکه‌ای از چند دهه پیش آغاز شد. در سال ۱۹۹۹ یان کلارک دانشمند ایرلندی در حوزه رايانه، Freenet را با الگوبرداري از نظام همتا به همتا[7] طراحي و راه‌اندازی كرد كه بر اين مبنا توزیع انواع مختلف داده نه از طریق ساختار متمرکز و اصلي اینترنت بلكه به روشي غيرمتمركز انجام می‌شود. ساختار Freenet به‌گونه‌ای است كه هویت خالق يا نشر دهنده یک فایل را از محتوای آن منفك مي‌سازد[8] كه اين كاركرد آن را برای افرادی که می‌خواهند در اينترنت ناشناس بمانند يا از تارنما‌های ناشناس میزبانی کنند؛ جذاب می‌سازد. اندك زماني پس از شروع به كار Freenet، پروژه‌های Tor و I2P نيز روش‌هایی گوناگون[9] را برای ناشناس ماندن تارنما‌های میزبان[10] آزموده و توسعه دادند. امروزه اینترنت به‌طور عادي و طبيعي، حاوي میلیاردها تارنماست اما وب تاريك به نسبت به فضاي عمومي اينترنت بسيار محدود و حداكثر از ده‌ها هزار تارنما تشکیل‌شده است؛ كه اين قلت به شاخص‌های مختلف آن همچنين موتورهای جست‌وجویی که نرم‌افزارهاي ويژه مسیریابی شبکه‌ای به‌طورمعمول مبتني بر آنان عمل می‌کنند، بستگي دارد.[11]

رسانه‌های جريان اصلي از ميان سه نرم‌افزار ويژه مسیریابی شبکه‌ای به‌طورمعمول از Tor استفاده می‌کنند. فیس‌بوک، نیویورک‌تایمز و واشنگتن‌پست ازجمله رسانه‌هايي هستند كه نسخه‌ تارنماي خود را با شبکه تور متناسب‌سازی و فعال ‌کرده‌اند.[12] بدیهی است که این رسانه‌ها به دنبال مخفی کردن هویت خود نیستند اما با بهره‌مندی از فن‌آوری Anonymizing web شبكه تور، کاربرانشان مي‌توانند مخفيانه و بدون این‌که امكان دست‌یابی به اطلاعاتي كه موجبات شناسايي آنان از طريق تارنما‌های بازديد شده ميسر شود؛ به اين رسانه‌های جريان اصلي متصل ‌شوند. درعین‌حال كه تور و نرم‌افزارهای مشابه با ارسال اطلاعات از طریق مجموعه‌اي از رهيابها[13]، منبع و مقصد اطلاعات را مخفي می‌کنند؛ اما با تمام اين اوصاف هرگز تضمین قطعي براي اختفا و محرمانگي تام و تمام وجود ندارد. لازم به ذكر است كه تور به کاربران اين امكان را می‌دهد كه نه‌تنها به‌طور ناشناس به / در وب تاريك سفر كنند بلكه مرور تارنما‌های عادي در فضاي معمول اينترنت نیز به‌واسطه اين نرم‌افزار، محرمانه انجام می‌شود كما این‌که استقبال از تور براي وبگردي مخفيانه در فضاي معمول اينترنت بسیار فزون‌تر از استفاده از آن برای وبگردي در وب تاريك است.[14]

 

وب تاريك در بوته قضاوت افكار عمومي

با عنايت به رويكرد رسانه‌ها در پرداختني مضطرب كننده  به موضوع وب تاريك، قابل‌درک است که چرا افكار عمومي نسبت به بار معنايي واژه «تاريك» از منظري اخلاقي قضاوت می‌کنند؛ چراكه وقتي در رسانه‌اي از وب تاريك سخن به ميان می‌آید، موضوع بر اموري چون استخدام قاتل حرفه‌ای، تبلیغات تروریستی، قاچاق انسان، بهره‌کشی از كودكان، خریدوفروش سلاح و مواد مخدر همچنين دادوستد اطلاعات مسروقه متمركز می‌شود؛ كه بسیار مشمئزكننده و اضطراب‌آور محسوب می‌شوند؛ اما به ياد داشته باشيم كه كثيري از اعمال مجرمانه و رفتار غيرقانوني نه‌ از طريق وب تاريك بلكه در فضاي اينترنت عادي و معمول رخ می‌دهد؛ از تلاش براي استخدام آدمكش از طريق وبگاه كريگزليست[15] گرفته تا پرداخت هزينه ابتياع مواد مخدر از سامانه ِونمو.[16] لذا تصريح می‌شود مواردي چون تبليغات تروريستي كه از طريق تارنماهاي فعال در وب تاريك انجام می‌شود، در فضاي عادي و معمولي وب نيز بسيار شايع است[17] و به‌طور صرف اختصاص به اين فضا ندارد.

تقليل جايگاه وب تاريك به مكاني كه به‌طور صرف در آن جرم و جنايت اتفاق می‌افتد موجبات ناديده انگاشته شدن قدرت و آزادي بيان كاربر در آن می‌شود؛ مانند بهره‌مندی حداكثري از موتورهاي جست‌وجوی بديع[18]، حضور در شبکه‌های اجتماعي با قيد ناشناس ماندن و حفظ حريم خصوصي[19]، همچنين امكان نشر انواع ديدگاه‌ها از سوي فعالان اجتماعي و مخالفان سياسي در كشورهاي فاقد آزادي بيان از طريق وبلاگ نويسي[20]. فارغ از مردم عادي، حكام اقتدارگرا نيز به دلايلي ديگر از وب تاريك روگردان‌اند چراکه آنان از عدم نمايش و در اختيار نداشتن اطلاعات كاربران فعال در تارنماهاي وب تاريك كه به عدم جست‌وجوی كنترل محور و نظارت حداكثري بر كاربران منجر می‌شود، به‌شدت نگران و خشمگين‌اند؛ واقعيتي مهم كه در فضاي اينترنت عادي و معمولي با محدوديت اخذ آن اطلاعات مواجه نيستند كه از آن جمله می‌توان به ترافيك پست الكترونيكي، بازی‌های برخط، خدمات پخش ويدئوهاي برخط، اسناد به اشتراك گذاشته‌شده توسط شرکت‌ها يا داده‌های به اشتراك گذاشته‌شده از طريق سرویس‌های اشتراك گذارنده[21]، مقالات علمي و گزارش‌های خبري دريافتي از طريق سامانه‌های اشتراك پرداخت[22]، پایگاه‌های تعاملي داده‌ها و محتواي ارسالي در شبکه‌های اجتماعي اشاره نمود كه اطلاعات كاربران در فضاي اينترنت عادي و معمول از اين طرق به سهولت به‌طور حداكثري در اختيار صاحبان قدرت قرار می‌گیرد. درمجموع می‌توان گفت مفهوم وب تاريك و امر جست‌وجو پيوندي عميق و ناگسستني با يكديگر دارند[23] لذا به نظر می‌رسد براي درك بهتر مفهوم «تاريك» در وب تاريك بايد از اصطلاح «به‌سوی تاريكي» به معناي حركت اجزا و عناصر حوزه اطلاعات و ارتباطات از مسيرهاي مرئي و عمومي به سمت مجاري رمزگذاري شده، خصوصي يا پنهاني بهره جست[24].

 

مدیریت فوبياي وب تاريك

اين حجم قضاوت اخلاق مدارانه از سوي افكار عمومي پيرامون وب تاريك موجبات دغدغه توأم با هراس را از وجود ناامني در فضاي وب تاريك و بی‌اعتمادی به مقوله امنيت در اين فضا را در پي داشته است. جهت مديريت اين فوبيا شرکت‌هایی چون اكسپرين[25] تأسیس‌شده‌اند كه به فعالان در فضاي برخط خدمات ارائه می‌دهند. اين شركت كه در حوزه مديريت اطلاعات و ريسك همچنين بازاريابي فعاليت می‌کند، به‌طور مستمر در حال پايش وب تاريك است[26] تا اگر اطلاعات مشتريانش در معرض خطر دستبرد رخنه گران اينترنتي و فروش در فضاي برخط قرار گيرد؛ نسبت به آگاه‌سازی ذی‌نفعان اقدام كند. مشتريان براي بهره‌مندی از اين سنخ خدمات در مقابل بايد تمام اطلاعات شخصي از نشاني پست الكترونيكي گرفته تا كد ملي خود را به شركت مذكور ارائه دهند.[27] البته اين مشتريان بايد اميدوار باشند كه رخنه گران اينترنتي هیچ‌گاه نتوانند به اطلاعات چنين شرکت‌هایی دست يابند؛ چراکه با اين رخداد ناميمون و تهديد اين اطلاعات شخصي توسط رقبايي چون شركت اكوئيفاكس[28]، خطر افشاي اين اطلاعات به‌ویژه در آمريكا دور از ذهن نيست.[29]

آنچه در پایان‌بندی اين مقاله پيرامون موضوع وب تاريك لازم به نظر می‌رسد برشمردن و تأکید مؤکد بر چند فرضيهِ شايعه بنيان است، ازجمله:

  • -اين فرض كه جرم و جنايت در فضاي برخط به‌طور صرف در / از طريق وب تاريك انجام می‌شود، كژمدارانه است؛
  • -اين فرض كه رفتار بزه كارانه و پرخطر همچنين اعمال خلاف قانون به‌طور صرف در وب تاريك رخ می‌دهد، نادرست است؛
  • -اين فرض كه محتواي موجود در وب تاريك فراتر از دسترس شرکت‌های ارتباطي و موتورهاي جست‌وجوی آنان است، ناصواب است.

تأکید بر اين فروض ناراست و نشر و بازنشر اخبار جعلي پيرامون اين مهم به نهادينه شدن هراس در افكار عمومي منجر شده، اقتدارگرايان با سوارشدن بر موج افكار عمومي فشاري مضاعف را بر شرکت‌های ارتباطي جهت اعمال كنترل بر فضاي وب تاريك وارد می‌نمایند كه به‌طورقطع حاصل اين فرايند به تهديد حريم خصوصي و تحديد آزادي بيان كاربر شهروندان می‌انجامد.

 

*اين مطلب ترجمه‌اي است آزاد از مقاله‌اي با عنوان Illuminating the ‘dark web’ نوشته Robert Gehl دانشيار ارتباطات دانشگاه يوتا كه 30 اكتبر 2018 در تارنماي The conversation بارگذاري شده است.

 

 

واژگان كليدي:

وب تاريك / اعمال مجرمانه / حريم خصوصي / آزادي بيان

ميان تيتر:

  • -وب تاريك اصطلاحي به‌طور صرف فنی است كه از آن برای توصیف برخی بخش‌های کمتر شناخته‌شده اینترنت استفاده می‌شود.
  • -با عنايت به رويكرد رسانه‌ها در پرداختني مضطرب كننده و حساسيت‌زا به موضوع وب تاريك، قضاوت افكار عمومي پيرامون معناي واژه تاريك از منظري اخلاقي و غیر فنی انجام می‌شود.
  • -تأکید بر فروض ناراست و نشر و بازنشر اخبار جعلي پيرامون وب تاريك درنهایت به تهديد حريم خصوصي و تحديد آزادي بيان كاربر شهروندان می‌انجامد.


[1] Dark Web

[2] https://mitpress.mit.edu/books/weaving-dark-web

[3] https://geti2p.net/fa

[4] https://freenetproject.org/author/freenet-project-inc.html

[5]  The Invisible Internet Project يا I2P پروژه شبكه‌اي همپوشان يا همان اينترنت نامرئي است که به كاربران اجازه می‌دهد بانام غیرواقعی و امن باهم مرتبط شوند. خدمات آن شامل وبگردي، انتقال فايل، حضور امن در اتاق‌هاي گفت‌وگو و نظاير آن به شكل ناشناس و خارج از نظارت ISP هاست.

[6]  نرم‌افزاری است که سرویس‌دهنده و سرویس‌گیرنده را در مقابل تجزیه‌وتحلیل ترافیک اينترنت در امان می‌دارد؛ به‌بیان‌دیگر تور نوعي مصون كننده شبکه‌ای است که در عين صيانت از آزادی فردی، حریم خصوصی، فعالیت‌های تجاری و امور محرمانه، روابط و امنیت ملی را هم به نحوي تهدید می‌کند. اين پروژه در سال ۲۰۰۴ توسط محققان وزارت دفاع آمريكا در معرض ديد عموم قرار گرفت.

[7]  Peer-to-peer (P2P) نام گونه‌ای از معماری شبکه‌های رایانه‌ای است كه در اين شبکه‌ها سرویس‌دهنده و سرویس‌گیرنده هر دو در یک سطح کار می‌کنند، به این مفهوم که هر رایانه می‌تواند از اطلاعات رایانه دیگر استفاده کرده یا به رایانه دیگر اطلاعات بفرستد.

[8] https://link.springer.com/chapter/10.1007%2F3-540-44702-4_4

[9] https://ieeexplore.ieee.org/document/5636000

[10] https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0140366413001096?via%3Dihub

[11] https://www.dailydot.com/layer8/best-deep-web-search-engines

[12] https://theconversation.com/tor-upgrades-to-make-anonymous-publishing-safer-73641

[13] Routers

[14] https://www.wired.com/story/the-grand-tor

[15] https://www.cnet.com/news/its-still-not-a-good-idea-to-hire-a-hitman-on-craigslist-powerpoint

[16] https://www.cnet.com/news/how-to-get-caught-buying-drugs-on-venmo-this-twitter-bot

[17] https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00396338.2016.1142085

[18] https://ahmia.fi

[19] https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1461444814554900

[20] https://thetinhat.com/blog/else/new-tin-hat-portal.html

[21] Dropbox

[22] paywalls

[23] https://theconversation.com/searching-deep-and-dark-building-a-google-for-the-less-visible-parts-of-the-web-58472

[24] https://theconversation.com/real-security-requires-strong-encryption-even-if-investigators-get-blocked-84252

[25] https://www.experian.com

[26] https://www.ispot.tv/ad/w_5i/experian-dark-web-scan-protect-yourself-featuring-rudy-giuliani

[27] http://www.experian.com/blogs/ask-experian/what-is-the-dark-web

[28] https://www.equifax.com/personal

[29] https://www.zdnet.com/article/us-government-releases-post-mortem-report-on-equifax-hack