فضای مجازی؛ آفت یا فرصت

تاریخ انتشار :سه شنبه 17 مهر 1397
فضای مجازی؛ آفت یا فرصت

فضای مجازی با پیچیدگی های خاص خود از نظر بسیاری کارشناسان دارای تبعات مثبت و از نظر برخی دیگر همراه با تبعات منفی است؛ برخی معتقدند فضای مجازی چون دستگاه سونوگرافی به نمایش بیماری های جامعه می پردازد و به اعتقاد برخی دیگر به خاطر وسعت دامنه به توسعه خشونت می پردازد
 
به گزارش ایرنا «ما خشمگینیم و عضو شبکه های اجتماعی» عنوان پرونده ای است که در هشتمین شماره فصلنامه ترجمان مورد کند و کاو قرار گرفته است، چاپ این پرونده بهانه ای برای برگزاری نشستی صمیمی و کارشناسانه با حضور حسین دهباشی تاریخ‌پژوه و مستندساز ایرانی، نرگس آبیار نویسنده،کارگردان و فیلمنامه‌نویس ایرانی،محمدرضا اصنافی، محمد ملاعباسی و مرتضی منتظری مقدم در کافه 'دید' شد تا هریک به بیان دیدگاه های خود درخصوص اثرات فضای مجازی در جامعه بپردازند.

مشکلات فضای مجازی به خاطر توده ای شدن جامعه است

حسین دهباشی در بیان دیدگاهش در این زمینه،گفت: در پاسخ به این که برای حل این مشکل چه باید کرد باید بگویم پاسخ یک کلمه است: بلاک، من بلاک را توصیه می کنم روشی که مورد پسند خیلی از افراد نیست اما من آن را می پسندم. درباره بحث خشم در فضای مجازی برای همه ما این پرسش وجود دارد که ریشه این خشم چیست؟ به یاد خاطره ای افتادم؛ در افغانستان سال ها این سوال مطرح است که ریشه جنگ مردم با هم چیست؟ این سوال را از مرحوم احمد شاه مسعود پرسیدم ایشان گفت که "تونل سالنگ مهم ترین علت جنگ در افغانستان است".
وی ادامه داد: در برخی مناطق افغانستان گاهی تا 11 ماه از سال امکان رفت و آمد وجود ندارد، لذا باعث می شود بین مردم گاهی خیلی ارتباطی وجود نداشته باشد. سلسله کوه های پامیر باعث شده مناطق از هم دور بیفتند. از وقتی تونل سالنگ درست شد باعث شد شمال و جنوب افغانستان به فاصله یک ساعت قابل دسترسی باشد. در نتیجه اقوامی که اگرچه هرکدام صدها سال در آن منطقه بودند اما هیچ گونه شناختی از هم نداشتند با هم همسایه شوند در عین حالی که هیچ تناسبی با هم نداشتند.
دهباشی سپس گفت: برای من این سوال مطرح است که آیا بخشی از خشم و سوء تفاهم هایی که در فضای مجازی وجود دارد به این دلیل است که ما قبل از به وجود آمدن این تکنولوژی های جدید در طبقه اجتماعی خودمان بودیم و هم را درک می کردیم و به کار دیگران کاری نداشتیم و حسد بین مان شکل نمی گرفت؟ برای مثال اگر در تهران به کسی بگوییم غُر نزن خیلی حرف زشتی نزده ایم، اما همین تعبیر در مناطق شمالی کشور بسیار بی ادبانه محسوب می شود.
وی در ادامه عنوان کرد: بنابراین ما به یک باره در فضای مجازی مجاور شدیم با افرادی که پیش از این شناختی از انها نداشتیم. همان طور که جنگ افغانستان را به راحتی با گفتن این جمله که ما با هم هم وطن هستیم نمی توان پایان داد، در فضای مجازی هم نمی توان به سادگی این تنازعات را تمام کرد. ظرف فضای مجازی مظروف خاص خود را طلب می کند. این پلتفرم در یک شرایطی به جوش می آید. وقتی چیزها کنار هم قرار می گیرند مثل آتشی می شوند که قابلیت سرایت دارند.
دهباشی همچنین گفت: ما نمی توانیم به مردم بگوییم که این مسایل اقتضای پلتفرم است و باید تحمل کرد تا به تعادل برسد. تا این تعادل اتفاق بیفتد هزینه های بسیاری ایجاد می شود. نکته دیگر این است که در فضای مجازی جامعه توده ای شده و جایگاه ها از بین می رود. این توده ای شدن مشکلاتی را پدید می آورد. به عنوان مثال در ماجرای گرفتن قلعه باستیل در انقلاب فرانسه کسانی به کشتن انسان روی آوردند که تا پیش از این نمی توانستند حتی یک مرغ را بکشند. آداب و رسوم و اخلاقی که ما در طی قرن ها یاد گرفته ایم در این فرایند توده ای شدن در فضای مجازی به سادگی از بین می رود.

صداقت گمشده فضای مجازی

نرگس آبیار در ادامه به بیان دیدگاه های خود پرداخت و گفت: بحث کردن درباره این که فضای مجازی با شکل کنونی مثبت است یا منفی بسیار پیچیده است و ما هنوز در مرحله آزمون و خطا هستیم و شاید روزی به این نتیجه برسیم که دیگر نباید وجود داشته باشد. تجربیات من در فضای مجازی به این گونه است که خیلی به متنی که در صفحه ام می گذارم دقت می کنم، چون جا به جا شدن یک واو می تواند حواشی ایجاد کند.
این کارگردان سینما افزود: تفسیری که مخاطب از متن یا عکس دارد یک بحث هرمنوتیکی است. اغلب این تفاسیر دارنده صفحه را خسته می کند. حتی گذاشتن یک عکس منظره، انسان را با قضاوت های نامناسب و عجیب مواجه می کند که تجربه اش برای بنده نیز به وجود آمده است. شما در این فضا دائم در حال قضاوت شدن هستید. آبیار افزود: تجربه نشان داده که خیلی در این فضا صداقت وجود ندارد و بارها تصمیم گرفتم صفحه ام را ببندم و تنها صفحات دیگران را بخوانم. حتی شده که برای مدت 6 ماه هیچ فعالیتی نداشته ام.
وی در ادامه اظهار داشت: فضای مجازی تبدیل به لجن زاری شده که مدام دارد هم زده می شود. گاهی افراد ناتوان بخاطر اینکه آن گونه که می خواسته اند موفق نبوده اند به فحاشی و تهمت زدن به دیگران در فضای مجازی روی می آورند. باید به کودکان مان آموزش بدهیم که چگونه خبر دروغ را از راست تشخیص بدهند. تحلیل محتوا بسیار مهم است. برخی افراد هستند که به سراغ اخبار می روند و صحت یا دروغ بودن آن را بررسی کرده و یافته هایشان را منتشر می کنند و این خیلی خوب است و به کم شدن معضلات فضای مجازی کمک می کند.
به گفته این بانوی کارگردان سینما،هنرمندان در فضای مجازی برای حفظ موقعیت خود دائم در حال جنگ اند و این خیلی چیز خوبی نیست. شیطنت های بسیاری هم وجود دارد. برای مثال جایی در مصاحبه ای از من پرسیدند که وضعیت فیلمسازی زنان در کشور شما چگونه است؟ من گفتم در سال های اخیر به خصوص نسبت به خیلی از کشورهای منطقه وضعیت خیلی بهتر شده است. این مصاحبه به این صورت پخش شد که وضعیت زنان ایران چگونه است و کلمه فیلمساز از آن حذف شد که باعث شد حواشی ای به وجود بیاید.
نرگس آبیار در بیان مثالی دیگر در این باره عنوان کرد: چند وقت پیش صحبت های گورباچف در دانشگاه کلمبیا را می خواندم و دیدم که حرف هایش خیلی نسبت به دنیا نا امید کننده بود. این خبر خیلی هم در فضای مجازی دست به دست شد. خیلی این خبر را بررسی کردم تا ببینم اساساً این صحبت انجام شده است یا خیر؛ تا این که متن اصلی را پیدا کردم و دیدم صحبت ها آن گونه که آن رسانه منتشر کرده نا امید کننده نبوده است.
وی همچنین افزود: متاسفانه خیلی از اخبار آدم را از ایرانی بودن نا امید می کند که در اغلب این موارد می بینیم این خبرها دروغ هستند. سریال اورسن ولز را یادم می آید که به مردم می گفت داستان هایی را که برایتان پخش می کنیم تشخیص بدهید که حقیقت دارند یا خیر. به نظرم این سریال در راستای تحلیل خبرها تمرین خیلی خوبی بود. خطری در فضای مجازی وجود دارد و آن این است که روزی برسد که کاملاً دروغ بر حقیقت غلبه کند. شاید روزی به این نتیجه برسیم که ندانستن خیلی بهتر از دانستن است و در سکوت به سر بردن زندگی واقعی تری برای ما فراهم می آورد.

فضای مجازی مانند دستگاه سونوگرافی بیماری های جامعه را نمایش می دهد

محمدرضا اصنافی نیز گفت: باید از فضای مجازی ممنون باشیم که چیزهایی که در اعماق جامعه ما نهفته بود را به ارزان ترین روش ممکن برای ما بیان می کند. فضای مجازی یک واقعیت اجتماعی را نمی سازد بلکه آن را مانند دستگاه سونوگرافی نمایش داده، به آن ضریب می دهد و شرایط خلوت انسان ها را به ما نشان می دهد. فرض کنید برق یک سالن برود و حالا رفتار دیگری از مردم می بینید. فضای مجازی چراغ دنیا را خاموش کرده و این شرایط را فراهم کرده است.
اصنافی در ادامه عنوان کرد: شکل گیری هویت جعلی مکانیزم کنترل اجتماعی را از بین برده است. یک نکته دیگر این است که در متن، خیلی توانایی انتقال پیام وجود ندارد. مثلاً لحن، تصویر صورت، حس و ... منتقل نمی شود. در نتیجه ظرفیت سوء تفاهم در این فضا بسیار بالاست و سوء تفاهم است که بخشی از خشونت ها را شکل می دهد. پیام نزد گیرنده است، چون گیرنده پیام را تفسیر می کند.
اصنافی با اشاره به سخنان دهباشی، گفت: به نظر من عامل جنگ افغانستان آن تونل نیست بلکه آن رشته کوه ها هستند. چون وقتی دو کلونی مختلف با ویژگی های متفاوت را یک دفعه به هم متصل کنید بحران هایی به وجود می آید. ما هم درباره فضای مجازی در یک دوره گذار هستیم و این دوره گذار ممکن است مقداری طول بکشد.
محمد رضا اصنافی خاطرنشان کرد: موضوع دیگر این است که در فضای مجازی بُعد زمان و مکان از بین رفته و خیلی از پدیده ها را بدون نیاز به حضور در مکان آن می توانیم ببینیم. گرایش وسیع ایرانیان به شبکه های اجتماعی به خاطر این است که جمع گرایی ایرانی با یک سبک زندگی شبه مدرن به زور تلفیق شده است.
به اعتقاد اصنافی، ما به زور جامعه ایرانی را در فضای مجازی گسسته کرده ایم و این جامعه دارد آخرین زورهای خود را می زند تا نمیرد و زنده بماند. شبکه های اجتماعی در ایران دارد به دفترچه خاطرات تبدیل می شود. در نتیجه انسان ها ناراحتی، خوشحالی و حتی خشم خود را به اشتراک می گذارند. چون فرد از خانواده و هم نوعان خود جدا شده به جای دعوا کردن حضوری با افراد اطراف خود، خشم خود را در این فضا تخلیه می کند.
وی همچنین افزود: نظریه رضایت در ارتباطات می گوید که مردم دوست دارند مخاطب رسانه ای باشند که آن ها را تأیید کند. به واسطه مدل طراحی شبکه این مسأله در شبکه تشدید می شود، چون شبکه شما را در لوپ هایی می اندازد که مدام این اتفاق تکرار می شود. هنر کاربر این است که خود را از این لوپ ها نجات دهد. اشتباه ما در حوزه تحلیل های اجتماعی این است که گاهی به عنوان مثال یک قاتلی برایش حکمی صادر می شود اما او را نزد یک روانشناس هم می برند و آن روانشناس می گوید این قاتل مثلاً به دلیل مشکلاتی که داشته آسیب هایی روحی دیده و دست به این اقدام زده است. توجه کنیم که این روانشناس فرد قاتل را تحلیل می کند و نه قضاوت. این دو را اشتباه نگیریم. در تحلیل های اجتماعی هم گاهی تحلیل دارد صورت می گیرد و نه قضاوت.
اصنافی اظهار داشت: راه حل کاهش تصادفات این نیست که دیگر سوار ماشین نشویم. قبل از رسانه های اجتماعی هم شایعه وجود داشته و آبروی افراد می رفته است. اما الان ضریب پیدا کرده و تسهیل و کم هزینه شده است. البته این به معنای تخفیف دادن مسأله نیست. در فضای مجازی در دوره غرب وحشی به سر می بریم. دوره خیلی دوری نیست بلکه مربوط به 200 الی 300 سال پیش است. در دوران غرب وحشی نیاز به قانون و اقتدار خودش را نشان داد. در این دوره چاره ای نداریم جز این که بگوییم باید بگذرد تا زمانی که توانایی رگولاتوری آن را پیدا کنیم.
وی در ادامه عنوان کرد: هنوز هم برای مدیریت این فضا درست عمل نمی کنیم. چرا که وقتی این فضا در حال ایجاد و توسعه شبکه های خود بود ما در حال فیلتر کردن بودیم. چون ما خودمان توسعه دهنده نبودیم نمی توانیم بر آن مدیریت و کنترل داشته باشیم. اقتصاد شایعه بحث دیگری است که برخی کانال ها برای کلیک گرفتن به آن دامن می زنند. یکی از ویژگی های توییتر این است که شبکه ای تند است و در آن نمی توان آرام حرف زد. به دلیل کاهش کاراکتر های متن مانند چوبی که برای پرتاب آن نوکش را تیز می کنیم تا بهتر حرکت کند کلام مان را نیز این گونه تند و تیز ارائه می دهیم. همه ما به این تندی فضا دامن زده ایم. از طرفی توییتر منجر به ابتذال سیاسی در کشور ما شده است.

کاربر ایرانی از کاربر جهانی جدا نیست

مرتضی منتظری مقدم نیز در این نشست گفت: راه ساده تر از بلاک کردن این است که اصلاً در فضای مجازی حساب نداشته باشیم. در تأیید اظهارات آقای اصنافی باید بگویم که این پرونده ترجمان نیز همین رویکرد را دارد. جدا کردن کاربر ایرانی از کاربر جهانی ممکن است ما را به اشتباه ببرد و نقش خود پلتفرم نادیده گرفته شود.
سردبیر فصلنامه ترجمان افزود: بالاخره این پلتفرم ها در غرب صورت بندی شده و متعلق به جامعه ای دیگر است و در آن جوامع دوره هایی را پشت سر گذاشته است. بحث انتشار محتوای ویروسی هم قابل توجه است و این که تمایل به بازنشر پیام هایی که به نوعی خشم را بروز می دهد، محتوای ویروسی ایجاد می کند.
ترجمان فصلنامه ای است که با هدفِ برقرارکردن ارتباط فکری میان زبان فارسی و دیگر زبان‌های زنده دنیا، فعالیت هایش در دو بخش «انتشارات ترجمان علوم انسانی» و «سایت ترجمان» تعریف می‌شود.